БӘ КЫРДӘ ВӘТӘНДУСТИ ОВАРДНОМӘ

Чымы азизон! Чәмә телевизијә мартә манги 20 ијән 22-дә быә бәрномон жијәдә бәмы раст омәј Zerdeşte kal («Канә Зардушт») номәдә, ыштәни кырдә вәтәндусти ғәзинә едаштә гыләј тәмшокори бәчымы унвон нывыштә овардномә. Чәј нывыштәјон мәрағин омәјн бәмы, есә бәвотем, шымәнән бәзнешон бочи. Иминәни, аз веј шом ки, чәмә кырдә дустон дијәә кардјдән бәчәмә бәрномон. Чымы һич шәкым ни ки, чәмә бәрмоном мәрағинин иглә бо толышон не, һәмән бо чәмә региони еғволиро нороһат быә, чәмә умуми кәдә әмнијәти бәрғәрор бе ијән чәј ҹозибәјн бе пијә ҹо хәлғон. Есән огардедәм чәмә мывзу сәпе. Чә хонәхо овардномә бошмә һанде фикәдә ним, пијәкәс әј пәјдо бәкарде Јутубәдә чәмә бәрномон жијәдә.

Ғурбинә “Канә Зәрдушт”! Сыхани рости, аз һич вахти миж гәтејдәним де беномә мыәллифон. Әмма бәштә гиј гәтејдәм ки, шымә ростәвожәти ијән бәрмаләти, есәтнә нороһатә зәмонәдә ыштә манде-марде роәдә ҹанг кардә бәчәмә хәлғон еғволи шымә доә ғысдоғә ғыјмәти мәҹбурыш карде мы ки, ым ҹәвоби быдәм бәшмә.

Есән боән, ыштә гәпи молјәти һәхәдә бывотым бәшмә. Сыфтә-сыфтә пијејдәме ыштә мыннәтдорәти быросным бәшмә шымә ыштә сәбәсожәти ҹанги бардә чәмә хәлғи, һәмән ыштә умри бы ҹанги һәср кардә толышон һәхәдә вотә чок сыханон мығобиләдә. Рости бәвотем, чәмә авлодә кырдә хәлғи зоә зывоно жәго сыханон мәсе веј хоше бомы (Бәшмә јод бијәм ки, Толыши-Мығони республикә Сурәт Һусејнови не, толышон елон кардәшонбе 1993-нә сори! Һәмән чәмә кырдә быјон һукман зынинин ыми!). Ијоән бывотым ки, аз һежо фәхрым кардә де кали кырдә лидерон ҹигәмандәти ијән мердәти, хысусән де Абдулла Оҹалани, орзум әве ки, әв рәјрә озод быбу чы Тыркијә зиндоно! Һәмән фәхр кардејдәм ки, шәхсән танышим де кали ҹо кырдә лидерон!

Шинә бо! Ыштә хәлғи сәбәсожәти роәдә ҹанги лап сыфтәдә аз ијән чымы вејнә һәмфикирон веј умдәвобимон ки, кырдон чәмә иминә мыттәфиғ бәбен, һәмән зувышкә комәг бәкарден бәмә. Вырәше вотәјнә, әјән бывотым ки, чәвон кали гылон есән жәго һисоб кардејдән, әве һәкәмин ки, бәпе әмә һукман зывон пәјдо быкәмон де кырдон, чумчыко “әвон чәмә мамузоән”. Аз һежо вотејдәм бәвон ки, мыттәфиғәти ијән дустәти тәләб кардејдә дыглә тәрәфи иштироки. Әмә чич быкәмон ки, чәмә кырдә быјон, чымы шәхсән ым сәсәлон мызокирә кардә кырдә лидерон жыго фикәдә нин?

Азизә бом! Пешынә се-чо сори дыләдә аз ды кәрә быәм кырдон Москвәдә дәвонијә конфрансонәдә. Русијә, Озорбојҹон, Ғазахыстон, Тыркијә ијән Суријәдә быә кырдә сохтемонон тәмсил быәбин бы конфрансонәдә. Бәвәдә аз бәрмалә парсәјм кырдә активистонку, иминәни, бә Озорбојҹони кырдон, бәчәвон ашмарди, дыминәни, чымы чәмә хәлғи дышмен зынә Әлијевон тобјә һәхәдә кали мәсәлон. Аз әжом карде чәвонку ки, әвон гыләј овардномә бынывыштын бә Әлијеви һукмәти ки, әв даст быкәшы чәмә хәлғи мәһв кардејку, демијән һәрмрај быбун дечәмә бардә сәбәсожә ҹанги. Аз мот мандим, виндеәдә ки, әвон чокнә бәнә дыдими бардејдән ыштәни!

Иминәни, әвон дырыст зынејдән, чанә кырд жијејдә Тыркијәдә, Ирагәдә, Суријәдә ијән Иронәдә. Әмма сыхан бә Озорбојҹони рәсеәдә, ыштәни жыго бардејдән ки, һичмәсә, һич хәбәшонән ни әјо кырдон жијеку! Дыминәни, әвон вотејдәбин ки, Әлијевон кырд нин. Аз ҹәвоб дојдәбим бәвон: Мадәм ки Әлијевон кырд нин, лап чок, бәвәдә һәнијән сывык бедә шымә ко. Ифодә быкән ыштә һәмрајәти де толышон чәвон сәбәсожәти ҹангәдә! Әмма әвон ымышонән ныкарде! Аз һежо вотыме бәвон ки, охо әмә дастәк дојдәмон бәшмә ҹанги! Әвон вотышоне ки, “әмәнән дастәк дојдәмон бәшмә ҹанги”. Аз вотем, охо жыго дастәк лозим ни бәмә, бынывыштән ыштә сыхани, едаштән бә Озорбојҹони мәхлоғи! Ныкардышоне!

Интаси ым һәлә гыләј пучә визе, чәвон пешы кардә әмәлон тоно. Конфрансон бәпештә әвон дәмандин чымы думо ҹурбәҹурә гәпон жәј, вотышоне ки, мәвотбән чымы зәһләм шејдә кырдонку, мынышон елон карде “кырдон дышмен”! Охо жыго мәләнгујәти бәки лозиме? Хыдо шојде ки, сывој һурмәти ијән фәхарәти чымы ҹо һиссоным нин бә кырдон!

Азизә “Канә Зәрдушт”! Әмә есә жијејдәмон XXI әсрәдә! Әмә гыләј ләпәкәдә жијејдәнимон ки, хәбәмон ныбу дынјоәдә ијән регионәдә шә просесонку! Әмә чок зынедәмон ки, Әлијевон Дијарбәкыро бешә Ҹәлали тобјән, јәне халис кырдин! Әјән чок зынедәмон ки, Әлијевон чы Кырдистони Фәһлә партијә ән јолә спонсорон гыләјнин, һәмән Илһам Әлијеви гыләј незә авлод Оҹалани һәбси бәпештә чә партијә јоле! Ты нывыштејдәш ки, “чәмә хәлғон дыјнәнән бәмә ружәдән, дијә мәкәмон ки, Озорбојҹони сәдә ныштәкәсон кырдонин. Әмә кырд зынејдәнимон әвони. Әвон хәјоноткорин, жәләвонон һестин шымә хәлғијән, чәмә хәлғијән дыләдә. Әвон һәватәшоне чәмә хәлғ бә вәзифә ијән пули”. Чымы һич һәхым ни, бовә ныкәм бәшмә сыханон. Әмма демијән жыго, Әлијеви режими бәчәмә хәлғи сә вардә ҹинојәтон һәммәј вағе бејдән де кырдон хыјәти! Шымә кешкә виндәонбәј, чокнә Бокујо омә кырдон бә конфрансонәдә бә һәшә жәјдәбин Әлијеви бә толышон сә вардә бәрмалә ҹинојәтон һәхәдә фактон, иддо кардејдәбин ки, мәвотбән Тыркијәо ијән Ираго һич гылә “нахчываныж” номи жијәдә кырди кучыш кардәни бә Толышстон! Аз бәвоным воте ки, овардән бә һәмон кырдон ки, быдә әвон гин быбун Толышстоно, чумчыко ымру-маштә хун ебәгыне чәмә дыглә хәлғи арәдә! Әмма әвон ыштәни жыго вәғын нојдәбин ки, мәвотбән, һичику хәбәшон ни! Әве аз бәшмә јод вардејдәм че Алигјери Данте ым сыханон: “Ҹәһәнными ән гамә кычон обәгәтен бә һәмон одәмон ки, әвон јолә мәнәви даршије вахтонәдә бетәрәф бәманден!”

Иглә әмә не, Озорбојҹонәдә веј одәмон зынејдән ки, Әлијев кырдон вардејдә Тыркијәо ијән Ираго, сәбәсо кардејдә әвони мәмләкәти зәминонәдә. Де са һәзо кырдон омән ныштән Гәнҹәбасарәдә, Ширвонәдә ијән ҹо вилојәтонәдә. Шымә зынәјку, Озорбојҹони кырдон зынедәнин ымони? Һәлбәттә, зынејдән! Интаси бочи хыјә кардејдән әвон? Бәлкәм шымә ҹәвоб быдән бы парси? Бәлкәм әвон умдәвон ки, боштә хәлғи бахтәвәрә жимон бәсохтен че толышон ијән ҹо хәлғон бәдбәхтәти сәпе? Әзынин ыми карде, бызнән!

Шымә ыштә ҹәвоби фикри быкән, һәлә ки аз бывотым бошмә чәвон хыјә карде сәбәби. Шәхсән бомы сыр ни ки, 1993-нә сори Озорбојҹонәдә һакимијәти де зуј бә даст сә Һејдәри план ымбе ки, умуж быкә Тыркијә де Озорбојҹони, бысохты “Јолә Кырдистон”! Ымијән бывотым ки, һәлә дәвардә әсри 70-нә соронәдә әј пијејдәшбе мухтаријәт быдә бә Озорбојҹони кырдон. Әмма һәлә чы планон һәхәдә гәп ныжәнә, ды-се кәлимә бывотым ҹо чијон һәхәдә. Дәвардә әсри 90-нә соронәдә һәзо-һәзо озорбојҹоныжонышон овоштыније Ермәнистоно бә Озорбојҹон. Әвон озорбојҹоныж вотедәбин әјо, әмма есә кырдә активистон кырд вотејдән бәвон! Озорбојҹонәдә вотејдән ки, мәҹбури тожнишоне әвон Ермәнистоно. Интаси де дығғәти дијә кардеәдә, мәлум бејдә ки, жыго ни! Чокнә мәҹбури тожнишоне әвон ки, чәвон вејни дәгишыш карде ыштә кәон, дијон, омәјн бә Озорбојҹон. Дыминәни, бочи бәс бәвәдә јәзидонышон нытожније Ермәнистоно? Охо шымә кырд вотејдәшон бәвонән!  Јәзидон тосә есә ашиш-ашиши жијејдән Ермәнистонәдә. Әвон ҹангышонән карде Хәрәбоғәдә, кали кәсон Ермәнистони Милли ғәһрәмонини есә!

Аз шәхсән бовәмандим ки, һички нытожнише әвон Ермәнистоно! Шымә һәмтобјон бә нати ијән вәзифә бу ечыријәјн омәјн бә Озорбојҹон! Тәсодуфи ни ки, ә омәкәсон пешы һәмон ә сосиал базә бин ки, Һејдәр дечәј комәги омәј бә һакимијәт!

Есән гәп быжәным бошмә Һејдәри Кырдистон плани һәхәдә. Дијәм карде бы незони бә Һејдәри де Левон Тер-Петросјани бардә гәпон видео-нывыштәј.

Һејдәр: – Левон, аз зынејдәм Хәрәбоғи сәбәсожәти, әмма де иглә шәрти. Ты пујәсә быдә бәмы Мегријо бә Нахчыван.

Левон: – Бәчи лозиме бәшмә ә пујәсә?

-Әмә есә Хәрәбоғи бәдомон бәшмә, 5-10 сори бәпештә зуманд бәбемон, ижән бәстемон шымәку. Есә бәмы лозим ә пујәсә ки, аз выло быкәм Тыркијә, умуж быкәм әј бә Озорбојҹони, быбум чә тожә довләти јол!

Чымы зынәјку, шымә сәрәсејдәшон ки, Кырдистон быәнинбе чә довләти ном! Әмма Һејдәри нызнәше карде, Һежо чокән бе ки, нызнәше карде! Демијән жыго, Һејдәри һич ныбо чокә пешә тәһсилыш сәбе, јолә тәҹрубәш һестбе кәшфијотәдә ијән довләти сохтемононәдә. Гирәм әј нызнәше ым карде, чич вотејдәшон, чәј һәвојбәһә зоә Илһам бәзне ыми карде? Һич әзыни карде! Һежо чокән бәбе ки, әзыни карде! Чумчыко Озорбојҹони кырдә сулолә тәҹрубә нишо дојдә ки, Кырдистон һәзо-һәзо бәлон ијән зылләтон әвәј бо бә довләти тәркибәдә быә ҹо хәлғон!

Есән ды-се кәлимә бывотым че кырди мәсәлә ајәндон һәхәдә ыштә нәзәри барәдә.

Чымы азизә быјә! Јолон вотејдән ки, дәвәнго әбыни карде ә чиј ки, дәвәнго гәте бејдәни әј, умжән әбыни карде ә чијон ки, мымкун ни әвони умжән карде! Чандә сорон дыләдә рымуз кардејдәм кырди һәрәкоти, сәрәсејдәм ки, һукман мәғлуб быәнине ым һәрәкот! Чумчыко кырдон бардә ҹанг озоди ҹанг ни, ҹо хәлғон зәминон, чәвон фәрһәнги ијән генофонди гәтым карде роәдә ҹанге! Бәшмә хото ныгыны, аз жыго одәмим ки, бәрмалә вотејдәм һар сыхани. Һәмән кырдә лидерон веј вахти гулмәчә бејдән бы регионәдә ыштә геостратежи мәғсәдонышон быә хариҹи довләтон дастәдә! Ыме шымә мәғлубијәтон мојә! Ијој шымә мәғлубијәтон ришә! Ҹанги идеологијә дырыст ноәнине ыштә навәдә ыштә вәзифон ијән мәғсәдон, реал быәнине әв! Әве һич гылә һамсијә довләт рози ни ки, шымә довләтон быбу! Һәлә әј вотејдәним ки, шымә һамсијә гәдә хәлғон һич рози нин быбу жәго гыләј довләт. Чумчыко демијән әвон ово бебәшен, бә отәш ебәгынен!

Әв ки манде бә Озорбојҹони, де мәсулијәти вотејдәм бәшмә: Кырдон тарыхән һич аидијотышон ни бә есәтнә Озорбојҹони зәминон! Ыврә чәвон Вәтән ни! Ирони подшон пешы-пешони овоштынијәшоне әвон бы зәминон! Әве бызнән ки, шымә әзынишон ыштә довләти сохте ијо! Һәмән шәкон ныбу ки, ымру-маштә выло бәбе ым песохтә довләт. Әве һич дамејдәни бә кырдон ки, бәнә сијокижә ыштә сәј дәфырсынын бә кул, ыштәни жыго быбән ки, жыго бызын, һичику хәбәшон ни! Бә кырдон дамејдәни жыго сијосәт!

Охојәдә ымијән бывотым ки, әмә һар вахти һозымон ки, быныштәмон димбәдим, мызокирә быкәмон ыштә ишкилон ијән ыштә ҹанги мәғсәдон. Боән бывотән ыштә сыхани чәмә телевизијә екрано! Тәғрибән 1500 сор бәнав иглә зывонәдә гәп жәјдәбин чәмә хәлғон. Есән са-са незә сыханон һестин чәмә зывононәдә. Ән јолә коән әве ки, әмә дыјнәнән “Быжи” вотејдәмон. Әве тәклифым ыме ки, боән иҹо бывотәмон:

Быжи, толышә хәлғ!

Быжи, мылате курд!